[मनोहर लोणे संपादक दिव्य महाराष्ट्र न्युज ]
मानवी जीवनातील निसर्गाचा समतोल राखणारे वृक्ष म्हणजे पृथ्वीवरील खरे जीवनदाते. अशा वृक्षांमध्ये बाओबाब किंवा गोरख चिंच हा एक अत्यंत दुर्मिळ, वैशिष्ट्यपूर्ण आणि पर्यावरणपूरक वृक्ष आहे. याचे वैज्ञानिक नाव Adansonia digitata असून, तो अफ्रिकेतील उष्ण हवामान असलेल्या प्रदेशांमधून भारतात पोहोचलेला अनोखा वनस्पतीवारसा आहे.
भारतामध्ये तो काही निवडक भागांमध्येच आढळतो – जसे की महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश व काही दक्षिण भाग. मुंबईसारख्या शहरी भागात जर असा वृक्ष सजीव स्वरूपात आढळतो, तर तो एक जिवंत ऐतिहासिक ठेवा समजावा लागेल.
बाओबाब वृक्षाची रचना अत्यंत अद्वितीय असते. त्याचा खोड मोठा, पोकळसर व पाण्याचा साठा करून ठेवणारा असतो. एकाच झाडात १०,००० लिटरपर्यंत पाणी साठवण्याची क्षमता असते. दुष्काळी प्रदेशात हा वृक्ष पाण्याचा नैसर्गिक स्रोत ठरतो. त्याची पाने हिवाळ्यात गळून जातात व उन्हाळ्यात पुन्हा येतात. त्याची फळे चिंचेसारखी असून आतील गर आंबटसर, पांढरट असतो. गरामध्ये Vitamin C प्रचुर प्रमाणात असून तो रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतो.
औषधी दृष्टिकोनातून बाओबाब अत्यंत महत्त्वाचा आहे. फळांचा गर, बिया, पाने आणि साल – सर्व काही औषधी गुणांनी परिपूर्ण आहे. त्याचे बी तेल त्वचेसाठी उपयुक्त ठरते, तर पाने लोहयुक्त अन्नपदार्थ म्हणून वापरली जातात.
या वृक्षाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे याचे दीर्घायुष्य. अनेक बाओबाब झाडे १००० वर्षांहून अधिक काळापासून अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे त्याला ट्री ऑफ लाइफ म्हणणे अत्यंत संयुक्तिक ठरते.
दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे आज हा वृक्ष नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे. जंगलतोड, शहरीकरण आणि हवामान बदल यामुळे याचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. त्यामुळे अशा झाडांचे संवर्धन करणे ही काळाची गरज आहे.
पर्यावरण तज्ज्ञ प्रा. के. पी. चौधरी यांच्यासारख्या अभ्यासकांनी वेळोवेळी या वृक्षाच्या संवर्धनासाठी आवाज उठवला आहे. स्थानिक लोकांनी याचे महत्त्व ओळखून याला संरक्षित करण्यासाठी पुढाकार घेतल्यास ही निसर्गाची देणगी भविष्यासाठी जपली जाईल.
आज गरज आहे ती म्हणजे – गोरख चिंच वृक्षासारख्या नैसर्गिक रत्नांचे सुरक्षा कवच उभे करणे. शहरी झाडांबाबत स्थानिक प्रशासनानेही जाणीव ठेवली पाहिजे. विद्यार्थ्यांपासून ते नागरिकांपर्यंत सर्वांनी याबाबत जागरूकता वाढवणे आवश्यक आहे.
बाओबाब वृक्ष हे केवळ एक झाड नाही, तर तो भूतकाळाशी जोडलेला सजीव इतिहास आहे... तो वाचवणे ही आपल्या पिढीची नैतिक जबाबदारी आहे.
